Eiga yfirmenn hjá ríkinu rétt á því að ráða til starfa þann sem þeir vilja? Það þarf ekki að leita lengi í hinu opinbera regluverki til að átta sig á að svo er ekki. Þeim ber að velja hæfasta starfsmanninn á grundvelli þess að þannig er almannafé best varið. Þá eiga þeir að velja konu ef hún er jafn hæf karli. Auk þess eiga stjórnendur hjá ríkinu að leggja málefnaleg sjónarmið til grundvallar ráðningu, í eðlilegri áhersluröð. Þessar reglur eru nokkuð afdráttarlausar.

Aðstæður stjórnsýslunnar
Í þeirri fámennu stjórnsýslu sem hér er og þegar starfsmannavelta er lítil getur skipt meginmáli fyrir uppbyggingu þjónustu hver velst í starf. Þessar aðstæður gætu aukið tilhneigingu yfirvalda til geðþóttaákvarðana í þeim fróma tilgangi að vilja móta framvindu þjónustu.

Mikið hefur verið rætt um pólitískar ráðningar og margir lagst á eitt að gera þær tortryggilegar og í misjöfnum tilgangi. Nú eru þær nánast af lagðar nema í æðstu stöður og ráðningavaldið hefur flust til embættismanna og stjórnenda. Margir hafa álitið að við það myndu helstu ráðningavandamál ríkisins leysast. 

Margir fræðimenn hafa talið að opinberir stjórnendur og millistjórnendur ættu að ráða fyrir mannaráðningum og hefur það fyrirkomuleg oft verið tengt við fagmennsku. Þannig er ráðningakerfi Háskólans oft talið fyrirmynd, en þar hafa stjórnmálamenn engin áhrif, en ákvörðun um ráðningu er gjarnan tekin hjá millistjórnanda. Það kerfi byggir á ákveðnu faglegu mati á umsækjendum. Mörgum skólamönnum hefur þótt æskilegt að yfirfæra þá tilhögun til stjórnsýslunnar, bæði matið og staðsetningu ákvörðunarinnar. Og það hefur að verulegu leyti gerst.

Hæfnismat og matsatriði
Við þessa breytingu skiptir matið og hæfnisröð umsækjenda meginmáli. Til grundvallar mati standa ýmis sjónarmið. Stundum er vandað mikið til starfsauglýsinga og þær endurspegla þau málefnalegu atriði sem mat byggir á. Í öðrum tilvikum er lögð mikil áhersla á viðtal og þá jafnvel beitt stöðluðum spurningum og er sú aðferð orðin algeng. Til að styðja við fagmennsku eru gjarnan fengnir aðkeyptir sérfræðingar í mannauðsmálum. Þeir starfa hjá fagfyrirtækjum úti í bæ og þykir nokkuð traust að skipta við slík fyrirtæki eða þeir starfa sjálfstætt og koma þá til og vinna með ráðningavaldinu við ráðningu.

Fyrir almenning er mikilvægast að átta sig á því hvort ráðningavald geti misnotað hinar nýju aðstæður og klætt geðþóttaákvörðun í faglegan búning. Ýmislegt bendir til þess. Fyrir um 30 árum skipti menntun oft sköpum fyrir ráðningu og umsækjendur voru að eltast við að fá fyrrihlutapróf eða fullnaðarpróf frá háskóla til að standa vel að vígi. En nú eru matsatriðin mikið fleiri og vægi þeirra ekki alltaf metið. Menntun skiptir til dæmis litlu máli í ráðningum í samtímanum og starfsreynsla einnig.

Hins vegar hafa mörg önnur atriði fengið aukið vægi og skal hér sérstaklega bent á ráðningarviðtalið, sem hefur stundum úrslitavægi. Mat á frammistöðu í því er huglægt og sá sem tekur ákvörðun um starf er oft spyrjandi í viðtalinu og hefur fagaðila til samráðs. Minnt skal á að þessir fagaðilar eru á launum hjá og valdir af þessum sama ákvörðunaraðila. Þannig fela fagleg vinnubrögð við ráðningar ekki endilega í sér hlutlaust og óháð mat aðfenginna aðila. Ráðningarviðtölin styrkja stöðu þeirra sem vinna við stofnun eða þekkja vel til. Þannig getur verið erfitt fyrir umsækjanda sem starfað hefur erlendis að koma vel út úr starfsmannaviðtali hjá stofnun, ef hann þekkir ekki vel starfssvið hins auglýsta starfs. Engu að síður getur hann verið hæfasti umsækjandinn. Það hefur hvað eftir annað komið fram við ráðningar í Háskólanum að umsækjendur sem eru faglega tengdir deildarforseta hafa sterkari stöðu við ráðningu en umsækjandi sem kemur frá öðrum geira eða öðrum háskóla.

Eru einföld mál gerð flókin?
Telja verður að aukin fagmennska og aukið flækjustig við mat á umsækjendum sé stundum notað til þess að knýja fram niðurstöðu sem ráðningarvaldinu er þóknanleg. Mikilvægt er því að skerpa á því hvaða matsatriði eru málefnaleg við ráðningu opinbera starfsmanna og hver áhersla á að vera á þau. Og þó þau séu ekki hin sömu fyrir öll störf, þá er flækjustig ráðningamála ekki hátt, ef farið er að opinberri reglusetningu. 

Það má rökstyðja að löggjafinn ætti að skerpa á vægi menntunar við ráðningu hjá opinberum aðilum. Starfsaldur starfsfólks Stjórnarráðsins er með því hæsta sem gerist á Norðurlöndum og menntun lítil. Gera þyrfti stórátak í þessa átt til dæmis með sérstakri löggjöf, svipað og löggjafinn hefur lagt áherslu á jafnrétti kynjanna. Minnt skal á að hundruð doktora útskrifast frá háskólum á næstu misserum og þeirra bíða fá tækifæri við rannsóknir, en þeir gætu gerbreytt stjórnsýslu ríkisins.

Lokaorð
Við ráðningu í opinber störf gilda einfaldar og skýrar reglur, enda mikilvægt að almenningur skilji forsendur ráðninga sem gerðar eru í hans nafni. Við okkar smáu aðstæður þarf að hindra spillingu við mannaráðninga og tryggja að ríkið fái hæfasta starfsfólkið sem völ er á.

(Greinin birtist einnig í helgarútgáfu Morgunblaðsins 26. mars 2011)