Stjórnlagaráð hefur gert tillögur að nýju kosningakerfi. Hér verður minnst á ólíka stöðu kjósenda gagnvart kerfinu eftir búsetu.Margir hafa á umliðnum árum hvatt til jafns vægis atkvæða íbúa höfuðborgarinnar og landsbyggðarinnar. Sérstaklega eftir kosningarnar 2007 þegar ríkisstjórnin fékk minnihluta atkvæða en hélt meirihluta þingmanna vegna misvægisins. Þau sjónarmið hafa oftast heyrst að í litlu ríki sé eðlilegt að hafa jöfnuð og að með breytingum í samskiptum og samgöngum sé aðstöðumunur eftir búsetu minni en var.

Þó má öllum vera ljóst að aðstaða almennings á Íslandi er misjöfn og má nefna að laun eru á landsbyggðinni að meðaltali um helmingur þess sem gerist á reykjavíkursvæðinu og menntunarmunur er mjög mikill, einkum milli ákveðinna kjördæma, en menntun er lykilbreyta í nútíma samfélögum og tengist margs konar mismunun. Má þar nefna aðstöðu til þátttöku á netinu. Þá er eignastaða almennings á landsbyggðinni mikið veikari en á höfuðborgarsvæðinu, húsnæðisverð lágt og samneysla veik, enda skatttekjur af hverjum einstaklingi, til dæmis til sveitarfélaga, lágar miðað við höfuðborgarsvæðið. Saman mynda þessar breytur gerólíkt félagslegt umhverfi á landsbyggðinni miðað við höfuðborgina og hefur meðal annars áhrif á möguleika íbúanna til áhrifa í samfélaginu.

Kjördæmakerfi eru meðal annars mynduð til þess að tryggja að íbúar sem búa við félagslega ólík skilyrði eftir búsetu haldi hlut sínum við samfélagslega ákvarðanatöku. Það hefur því komið óþægilega á óvart þegar jöfnu vægi atkvæða hefur í umræðunni verið blandað saman við kjördæmamál. Það eru gerólík mál.

Landslisti
Í upphafi tillagna Stjórnlagaráðs er rætt um jafnt vægi atkvæða og síðan um landslista.Leiða má að því líkur að landslisti verði aðallisti hvers stjórnmálaflokks, þar verði mannvalið mest og samkeppni um sæti mest, en kjördæmalistar verði veikari, en þeir sem standa sig vel þar komist í framhaldinu á landslista. Það væri á margan hátt nærtækt fyrir flokksstjórnir og fjölmiðla að eiga einkum gott samstarf við landslista fyrir kosningar, en það er mikið meiri vinna fyrir þá aðila að setja sig inn í einstök framboð í kjördæmum og staðbundin mál. Landslisti verður í beinni samkeppni við framboð í kjördæmum og hætt er við að sú samkeppni verði ójöfn. Því gerir landslisti landið í raun að einhverju leyti að einu kjördæmi.

Samkvæmt tillögum ráðsins gætu jafnvel allir þingmenn komið af landslistanum og gætu orðið, eftir atvikum, allir frá höfuðborgarsvæðinu því alþingismenn væru ekki fulltrúar búsetusvæða. Í tillögunum er  Alþingi síðan heimilað að setja hámarkskvóta á kjördæmakjörna þingmenn, ef kjördæmalistar verða boðnir fram, 30 þingmenn alls. Í því efni er þó of skammt gengið því í versta tilviki ættu kjósendur norð-vestur-, norð-austur- og suðurkjördæma þá 15 þingmenn, en Reykjavík og Kraginn 48 þingmenn. Jafn vægi mælir fyrir um 23 þingmenn frá landsbyggðarkjördæmunum þremur og 40 frá Reykjavík og Kraganum samanlagt. Þannig að jafnvel þegar kjördæmakvóta hefur verið komið á getur mismunur á vægi atkvæða orðið 1.79 höfuðborgarbúum í vil. Það er meiri munur en var í núverandi kerfi milli þessara sömu kjördæma í kosningunum 2009, en í gagnstæða átt.

Lýðræðisleg sjónarmið
Hér þarf að hafa sjónarmið lýðræðisins í huga. Misvægi atkvæða í þá átt að styðja þá sem hafa veika stöðu er ekki svo ólýðræðislegt og byggir á sterkum hefðum í okkar heimshluta, talað er um jákvæða mismunun. Eftirlitsnefnd ÖSE (Öryggis- og Samvinnustofnun Evrópu) sem rannsakaði kosningarnar 2009 lét segja sér tvisvar að ójafnt vægi atkvæða á Íslandi væri óeðlilegt, en gerði að lokum athugasemd við það.

Hins vegar er misvægi sem er í þágu þeirra sem búa miðlægt og hafa sterka félagslega stöðu sennilega nánast óþekkt. Það virðist afar langsótt eða ómögulegt að verja það nokkrum þekktum fræðilegum rökum eða reynslurökum. Stjórnlagaráði hefur einfaldlega orðið á í messunni í tillögugerð sinni. Ekki er ósennilegt að hér glitti í "tyranny of the majority", sem er helsti áhættuþáttur beins lýðræðis og einkenni netsins.

Svona kosningatilhögun er væntanlega kæranleg til ÖSE og nokkuð víst að stofnunin geri alvarlegar athugasemdir við niðurlagningu kjördæmaskipulags eða ef vægi atkvæða verður umsnúið til neikvæðrar mismununar. Þá má hugsa sér að það brjóti gegn evrópureglum, sem eru ákveðnar varðandi rétt "rural" svæða og einnig er hugsanlegt að slíkar kosningar séu kæranlegar til alþjóðlegra mannréttindadómstóla.

Hugtök eins og jafnræði, sjálfræði og valddreifing eru vinsæl hjá stjórnmálamönnum í Evrópu og styðja jákvæða mismunum og í samningum Íslands við ESB mun það leggja áherslu á þessu hugtök því þá kemst íslenska ríkið í aðstöðu jaðaraðila gagnvart ESB. Það þurfum við einnig að gera í stjórnmálunum innanlands, en mikið vantar á að við virðum þessi hugtök í samskiptum við jaðarbyggðir okkar.

Það vekur undrun þess sem þetta ritar að virtir háskólaprófessorar í Stjórnlagaráði, sem reglulega vanda um fyrir þjóð sinni, skuli vera aðilar að þessum tillögum.

(Grein þessi birtist einnig í Morgunblaðinu laugardaginn 6. ágúst 2011)